Szkoła Podstawowa im. Stanisława Broniewskiego "Orszy" w Wałdowie Szlacheckim

BIP FB Tarcza
Godło RP

Służę jak Orsza

Miron Białoszewski - Pamiętnik z Powstania Warszawskiego

Pamiętnik z Powstania Warszawskiego to utwór prozatorski Mirona Białoszewskiego (1922-1983), polskiego poety, prozaika, dramatopisarza i aktora teatralnego. Autor opisuje w nim swoje doświadczenia z okresu Powstania Warszawskiego - od 1 sierpnia do 9 października 1944r. - z perspektywy cywila. Białoszewski, choć wielu z jego rówieśników chwyciło wówczas za broń, nie uczestniczył w powstaniu ze względów zdrowotnych. Pierwsze dni walk przeżył w zachodnim Śródmieściu (obecnie część Woli). Później przedostał się na Stare Miasto, a przed zajęciem Starówki przez Niemców ewakuował się kanałem z placu Krasińskich do Śródmieścia.

Utwór to jedna z nielicznych przykładów relacji tych wydarzeń z perspektywy ludności cywilnej, która nie brała aktywnego udziału w walkach. Brak w niej patosu, heroicznej walki i atmosfery wojennej przygody. Świat przedstawiony jest światem piwnic, bram, podwórek, prowizorycznych kuchni i zbiorowych legowisk. W świecie tym odwróceniu ulegają wartości: dom staje się miejscem najbardziej niebezpiecznym, piwnica staje się mieszkaniem, kościołem, szpitalem. Najważniejsze stają się przedmioty: cegła służąca do zbudowania kuchni, skorupa garnka, łyżka. Zagrożenie śmiercią powoduje degradację formy współżycia zbiorowości, ale na ich miejsce pojawiają się nowe, zastępcze formy i rytuały. W nich przejawia się "nieheroiczny heroizm" zwykłych mieszkańców Warszawy. Bardzo wyraźny jest instynkt przetrwania. Uderza fakt śmierci ludzi, grzebanych gdziekolwiek.

Pisarz posługuje się formami języka mówionego: słownictwo jest proste, niedbałe, w którym widoczne jest nadużywanie zaimków, powtórzeń, wtrąceń. Nadaje książce charakter "antyliteracki" (stawia ją poza literaturą i jej kanonami), chcąc pisać tylko prawdę, bez mitologizowania i metaforyzacji. Sam autor tak określał cel swojej książki: Chciałem, żeby wszyscy się dowiedzieli, że nie wszyscy strzelali, chciałem napisać o powszechności powstania.

Prace nad Pamiętnikiem... Miron Białoszewski rozpoczął w 1967r., a książka ukazała się w 1970r.

Dla radia pisarz czytał fragmenty książki od maja do sierpnia 1981r. Pierwsza emisja Pamiętnika... miała miejsce w sierpniu tego samego roku. Białoszewski, czytając dla radia fragmenty swojej książki, interpretował je w swoisty dla siebie sposób. Ponadto wersja radiowa uzupełniona jest uwagami autora, zmienione są także ostatnie zdania czytanej książki.

W 2014r. krytyk literacki Tadeusz Sobolewski w Notatniku Dwójki zwrócił uwagę, że "Pamiętnik...” powstał w ważnym momencie dla twórczości Białoszewskiego, gdy znalazł on swój sposób na stylizację języka mówionego. - Jest legenda, że autor dyktował tekst powieści na magnetofon. Owszem, ale czynił on to, aby nie dawać osobie przepisującej jedynego rękopisu. Istniały taśmy z tym nagraniem, ale nie wiadomo, gdzie obecnie się znajdują.

Z okazji 70. rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego ukazało się oczyszczone z cenzury wydanie książki Mirona Białoszewskiego. Nieocenzurowana wersja Pamiętnika z Powstania Warszawskiego została odtworzona na podstawie jednego z pierwszych maszynopisów dzieła. Uzupełniając tekst, wykorzystano również archiwalne nagrania Polskiego Radia z 1981r.

Gdy porównywaliśmy tekst, który wydawaliśmy, z tym, co Miron Białoszewski przeczytał, to okazało się, że jest tam szereg uzupełnień, fragmentów, które autor wplótł na potrzeby audycji radiowej. Ten egzemplarz zawiera pewne zdania, fragmenty, które redaktorzy w pierwszym wydaniu musieli usunąć - powiedział w PR24 Rafał Skąpski, dyrektor Państwowego Instytutu Wydawniczego.

Najdramatyczniejsze są relacje człowieka, który nie może się bronić i zapewne nie chciałby używać broni, strzelać do przeciwnika, a jest obiektem, do którego się strzela, ukrywa się w pomieszczeniach, na które są zrzucane bomby. On zostawia czytelnikowi odpowiedź na pytanie, czym było powstanie, na ile było heroiczne, dramatyczne i potrzebne - podkreślał Rafał Skąpski.

Pamiętnik z Powstania Warszawskiego kilkanaście razy podlegał adaptacji. Pierwszą zrealizowała Lidia Zamkow w 1972r.

W 2004r. Maria Zmarz-Koczanowicz przygotowała spektakl w Teatrze Telewizji. Premiera niemal zbiegła się z obchodami 60-lecia Powstania Warszawskiego. Zgodnie z duchem powieści reżyserka pokazała obraz powstańczej Warszawy z perspektywy narratora, ale równocześnie uzupełniła obraz pełnymi dramatyzmu archiwalnymi materiałami filmowymi.

W 2009r. powstał "dynamiczny musical o dramatycznym przestaniu", zarejestrowany na płycie CD.

Płyta, zawierająca fragmenty Pamiętnika... do muzyki Mateusza Pospieszalskiego, to autorski pomysł reżysera Jerzego Bielunasa, który po kilku latach starań uzyskał zgodę spadkobierców praw autorskich poety, aby dokonać skrótów - redakcji i adaptacji scenicznej Pamiętnika.... W efekcie powstał zbiór scen poetycko - muzycznych, ukazujący tragedię walczącego miasta i kolejne etapy jego agonii. Całość ma formę wstrząsającej, muzyczno - teatralnej narracji, opisującej koszmar codziennej egzystencji setek tysięcy ludzi, uwięzionych w burzonym, płonącym mieście. Muzyczne obrazy, zawierające opis tragedii Warszawy, poprzez nowoczesną szatę dźwiękową nabierają uniwersalnego znaczenia - stają się opowieścią o tragedii każdej wojny, każdego aktu ludobójstwa, o okrucieństwie współczesnej historii i cierpieniu niewinnych ludzi. Poszczególne części utworu układają się w ponadczasową opowieść o nienawiści, wojnie i przemocy, o agresji, aktach terroru, o lęku i zastraszeniu, niepewności cywilów żyjących we współczesnych miejscach konfliktów.

Kompozycje do kolejnych obrazów nawiązują często do różnych muzycznych źródeł, np. do przedwojennych przebojów rewiowych, rozmaitych form muzyki sakralnej, śpiewanych na ulicach pieśni powstańczych itp. Są one mocno skontrastowane pod względem nastroju: dramatyczne i ekspresyjne fragmenty muzyki, partie zbiorowe przeplatają się z lirycznymi partiami solowymi (wokalnymi i instrumentalnymi). Wybitne walory prozy Mirona Białoszewskiego, specyficzny tok narracji, urwane wypowiedzi, okaleczone formy zdań, mnożone sylaby, wyrazy dźwiękonaśladowcze - oddają grozę świata, który "wypadł z normy" tak samo jak język, którym opowiadana jest historia skazanego na zagładę miasta. Muzyczność, rytmizacje, neologizmy, onomatopeje zawarte w tekście Mirona Białoszewskiego sprawiają, że materiał językowy staje się tu świetnym tworzywem do pełnej dramatyzmu interpretacji scenicznej oraz muzycznej. Kompozycje Mateusza Pospieszalskiego w pełni podkreślają i ujawniają dramatyczne i artystyczne walory tekstu Białoszewskiego.

Płyta była specjalnym wydawnictwem Polskiego Radia, będącym hołdem dla Warszawy z okazji 65. rocznicy Powstania Warszawskiego. Materiały na niej zarejestrowane było można wysłuchać m.in. 31 lipca 2009r. podczas widowiska przygotowanego przez TVP2 i Stołeczną Estradę. Było to główne artystyczne wydarzenie obchodów 65. Powstania Warszawskiego.

W 2014r., z okazji 70. rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego, powstało oratorium Pamiętnik z powstania warszawskiego w reżyserii Krystyny Jandy. Spektakl był wystawiany między 1 a 5 sierpnia 2014r. w Sali pod Liberatorem Muzeum Powstania Warszawskiego.

Krystyna Janda, dokonując adaptacji i reżyserując Pamiętnik..., stworzyła nową przestrzeń odbierania tego dzieła. Spektakl w jej adaptacji i reżyserii, z muzyką skomponowaną przez Jerzego Satanowskiego, to wejście na zaskakującą ścieżkę dźwiękową, "słyszalną" już w utworze Białoszewskiego. Ta interpretacja pozwala, przez słuchanie, mówienie i śpiew, wyrazić to, czego słowo pisane nie odda. Janda z Satanowskim stworzyli przestrzeń, której widzowie nie muszą widzieć, muszą jedynie pozwolić, by poprowadzono ich poprzez przestrzeń między słowem a muzyką.

To zresztą przestrzeń, która fascynowała Mirona Białoszewskiego - oddziaływanie poezji melicznej na odbiorców. Moment, w którym słowa i muzyka stają się nierozerwalne, a rytm i melodia słów są równie ważne, co wciągająca fabuła. Sam tak to opisał: Dążę do tego, żeby to, co pisane, było zapisaniem mówionego. I żeby pisanie nie zjadło mówienia. To, co jest warte z języka mówionego, to się zapisuje. A to z napisanego - jest potem mówione na głos.

W spektaklu Krystyny Jandy widzowie usłyszeli litanię miasta i ludzi, bowiem przestrzeń tworzą w tym spektaklu muzyka, mówienie i śpiew. Ta proza, by wybrzmieć, potrzebuje zasłuchania się, zanurzenia w słowach - strzałach, zdaniach - hukach, sylabach - kanonadach, rumorze, tupocie, krzykach, pieśniach, litaniach i modlitwach. Słowa bohaterów Pamiętnika... są z dźwiękami zagłady miasta, połączone niczym pępowiną. Tworzą rytm i melodię walczącego miasta.

(Źródła: m.in. Wikipedia, Encyklopedia Teatru Polskiego, Polskie Radio, Polskie Radio, Krystyna Janda)


POSŁUCHAJ

Miron Białoszewski

Pamiętnik z Powstania Warszawskiego

(fragment, czyta autor)

POSŁUCHAJ

Miron Białoszewski

Pamiętnik z Powstania Warszawskiego

(audiobook)

POSŁUCHAJ I OBEJRZYJ

Pamiętnik z Powstania Warszawskiego

(Teatr Telewizji, 2004)

POSŁUCHAJ I OBEJRZYJ

Pamiętnik z Powstania Warszawskiego

(spektakl, 2009)

POSŁUCHAJ I OBEJRZYJ

Pamiętnik z Powstania Warszawskiego

(oratorium, 2014, fragment)

Kontakt

Szkoła Podstawowa im. Stanisława Broniewskiego "Orszy"

Wałdowo Szlacheckie 57

86-302 Grudziądz

woj. kujawsko - pomorskie