Szkoła Podstawowa im. Stanisława Broniewskiego "Orszy" w Wałdowie Szlacheckim

BIP FB Tarcza
Godło RP

Służę jak Orsza

Lewis Carroll - Alicja w Krainie Czarów

Alicja w Krainie Czarów (oryg. Alice’s Adventures in Wonderland) to utwór angielskiego matematyka, profesora Uniwersytetu Oksfordzkiego, fotografa, poety i pisarza Charlesa Lutwidge'a Dodgsona (ps. Lewis Carroll, 1832-1898), opublikowany 4 lipca 1865r. Dosłownie angielski tytuł znaczy Przygody Alicji w Krainie Dziwów. Pierwsi polscy tłumacze oddali Wonderland jako "Krainę Czarów", chociaż w książce czary nie występują.

Książka zachowuje absurdalną logikę snu, jest wypełniona satyrycznymi aluzjami do przyjaciół i wrogów Dodgsona, parodiami szkolnych wierszyków, których uczyły się w XIX w. brytyjskie dzieci, zawiera także odniesienia lingwistyczne i matematyczne. Rozpoczyna ją wiersz, wyjaśniający genezę powstania utworu i opisujący wycieczkę po Tamizie.

4 lipca 1862r. odbyła się wycieczka łodzią po Tamizie, w której uczestniczyli wielebny Dodgson (autor książki), wielebny Robinson Duckworth i trzy małe dziewczynki, córki dziekana oksfordzkiego kolegium Christ Church i wicerektora Uniwersytetu Oksfordzkiego, Henry'ego George’a Liddella: Lorina Charlotte (13 lat; Prima w wierszu rozpoczynającym książkę), Alice Pleasance (10 lat; Sekunda w wierszu; będąca pierwowzorem postaci książkowej) i Edith Mary (8 lat; Tercja w wierszu). Wycieczka rozpoczęła się od Folly Bridge niedaleko Oksfordu i zakończyła pięć mil dalej w wiosce Godstow. W czasie rejsu wielebny Dodgson opowiadał historię, w której główną rolę grała Alicja.

Dziewczynkom opowieść bardzo się spodobała, a Alice Liddell poprosiła Dodgsona o spisanie jej. Uczynił to i 26 listopada 1864r. dał Alicji manuskrypt Przygód Alicji pod ziemią (oryg. Alice's Adventures Under Ground). Niektórzy spekulowali, że istniała wcześniejsza wersja, zniszczona przez samego autora, gdy napisał lepszą, bardziej rozbudowaną książkę. Nie ma jednak na to dowodów.

Dodgson przyjął pseudonim Lewis Carroll. Trzymał się go przez całe życie, wyraźnie oddzielając matematyczne dzieła naukowe i popularnonaukowe prace o matematyce i grach logicznych - sygnowane prawdziwym nazwiskiem - od literatury pięknej, wydawanej pod pseudonimem. Był do tego stopnia konsekwentny, że odsyłał nieprzeczytane listy, które przychodziły do Lewisa Carrolla na adres uniwersytetu.

Zgodnie z dziennikami Dodgsona, na wiosnę 1863r. dał on nieukończony manuskrypt Przygód Alicji pod ziemią znajomemu bajkopisarzowi Henry'emu Kingsleyowi, który zachwycony skłonił panią Liddell, aby namówiła Dodgsona do publikacji. Zaskoczony autor pokazywał utwór kolejnym znajomym, między innymi swemu przyjacielowi i mentorowi George'owi MacDonaldowi, również autorowi literatury dziecięcej, którego dzieciom książka się spodobała. MacDonald także poradził Dodgsonowi, aby ją opublikował. Zanim jeszcze został ukończony egzemplarz dla Alicji Liddell, oryginalny utwór rozrósł się z 18 do 35 tysięcy słów, głównie dzięki dodaniu epizodów o Kocie z Cheshire i Obłąkanej Herbatce. 4 lipca 1865r., dokładnie trzy lata po wspomnianej wycieczce, opowieść Dodgsona została opublikowana pod znanym tytułem Alice’s Adventures in Wonderland z ilustracjami Johna Tenniela.

Tenniel był w czasach Carrolla znanym ilustratorem, jednak naśladował styl francuskiego grafika Ignace Isidore Gererda, podpisującego się Grandville. Ilustracje oryginalne Johna Tenniela nie oddają wyglądu Alicji Liddell, która miała ciemne włosy i krótką grzywkę. Carroll, jako pedant, dawał Tennielowi drobiazgowe instrukcje, wysłał mu fotografię Mary Hilton Babcock, innej zaprzyjaźnionej dziewczynki, nie wiadomo jednak, czy Tenniel rzeczywiście wzorował się na niej. Pisarz zaproponował ilustratorowi nawet pewną dziewczynkę jako modelkę, na co jednak Tenniel się nie zgodził. Rysownik upierał się przy swojej wersji. Jego Alicja była - zdaniem Carrolla - sztywna, nieproporcjonalna i o rozdętej głowie, mimo to ilustracje pozostały niezmienione.

Pierwsze wydanie Alicji... liczyło 2 tys. egzemplarzy, zostało jednak zniszczone, czego zażądał Tenniel, mający wątpliwości co do jakości druku. Dziś znane są tylko 23 ocalałe egzemplarze - 18 jest w posiadaniu dużych archiwów lub bibliotek, a pozostałe 5 jest w rękach prywatnych. Szybko powstało nowe wydanie, wydrukowane w grudniu tego samego roku, lecz noszące datę 1866r. Tu z kolei Taniel wymógł usunięcie całego epizodu w VII rozdziale, gdyż uparł się, że nie narysuje osy w peruce.

W Alicji... zawarte są wyraźne aluzje do osób współczesnych Carrollowi.

Autor był matematykiem w Christ Church w Oksfordzie, nic więc dziwnego, że pojawiły się sugestie, że jego książki zawierają odniesienia do koncepcji matematycznych.

Wielu ludzi sugerowało, że Dodgson interesował się językiem francuskim, co znalazło odzwierciedlenie w książce. Najprawdopodobniej są to nawiązania do lekcji francuskiego, które były częstym elementem edukacji dziewczynek w epoce wiktoriańskiej.

W 1871r. Dodgson, podczas pobytu w Londynie, spotkał inną Alicję, Raikes, rozmawiał z nią o jej odbiciu w lustrze, co doprowadziło do powstania kolejnej książki - Alicja po drugiej stronie lustra (oryg. Through the Looking-Glass, and What Alice Found There).

Z książki tej pochodzi uznawany za szczytowe osiągnięcie angielskiej poezji absurdalnej wiersz Jabberwocky. Znajduje się w nim wiele słów wymyślonych przez Carrolla.

Carroll zamówił u Tenniela również ilustracje do Alicji po drugiej stronie lustra, aby części nie odbiegały od siebie stylem i można je było wydawać razem. Potem ich drogi się rozeszły, z czego obydwaj byli zadowoleni. Kolejnemu ilustratorowi swoich książek Carroll liczył kreski przypadające na cal kwadratowy, zestawiał z ilustracjami Tenniela i odsyłał matematyczną analizę problemu. Ilustracje do książki wykonywał również sam Carroll.

W 1886r. Carroll opublikował faksymile (odbite kopie) rękopisu Przygód Alicji pod ziemią, a w 1890r. - The Nursery "Alice", specjalne wydanie do czytania dzieciom w wieku od zera do pięciu lat.

Alicja... była rozchwytywaną sensacją, docenioną zarówno przez dzieci, jak i dorosłych. Za życia autora sprzedało się ok. 180 tys. egzemplarzy. Wśród pierwszych czytelników byli m.in. młody Oscar Wilde i królowa Wiktoria Hanowerska. Książka do dziś została przetłumaczona na 125 języków, włącznie z esperanto i językiem farerskim. Miała po angielsku ponad 100 wydań.

W 1960r. amerykański pisarz Martin Gardner opublikował specjalne wydanie The Annotated Alice (dosł. Alicja z przypisami). Połączył on teksty Przygód Alicji w Krainie Czarów oraz Alicji po drugiej stronie lustra i dodał przypisy wyjaśniające aluzje, a także podał oryginalne treści wiktoriańskich poematów, parodiowanych w książkach. Wersja po łacinie powstała w 1964r. pod tytułem Alicia in Terra Mirabili.

Alicję w Krainie Czarów na język polski tłumaczyli:

Z uwagi na występowanie autorskich neologizmów przekład wiersza Jabberwocky jest dla tłumacza dużym wyzwaniem. Większość tłumaczących konstruuje własne odpowiedniki tych neologizmów w języku polskim, kierując się wyjaśnieniami podanymi przez Carrolla w treści książki. Znaczenie tych zbitek wyrazowych tłumaczy później Alicji Humpty Dumpty w rozdziale VI powieści.

92 ilustracje Johna Tenniela do pierwszego wydania książki stały się kanoniczne i większość wydań, także w Polsce, zawiera jego rysunki. Miał początkowo wyłączność na ilustrowanie Alicji... W 1907r. jego prawa wygasły i swoje wersje opublikowało 12 różnych ilustratorów. Chociaż w wydaniach na całym świecie nadal dominują ilustracje Tenniela, zdarzają się również dzieła innych artystów. W Polsce np. popularność zdobyło wydanie z 1986r. w przekładzie Roberta Stillera z ilustracjami Dušana Kállaya. W Finlandii Alicję... ilustrowała Tove Jansson, autorka książek o Muminkach. Znane są również ilustracje Arthura Rackhama i Harry'ego Rountree.

Książki Lewisa Carrolla zainspirowały wielu twórców sztuk teatralnych, musicali, oper, baletów, a nawet pantomimy. Powstały niezliczone adaptacje teatralne i filmowe. Dzieła te stanowią pełne spektrum od sztuk w pełni zgodnych z oryginałem, aż do utworów luźno nawiązujących do książek.

Pierwsza ekranizacja miała miejsce w 1903r. - powstał wówczas krótkometrażowy, niemy film brytyjski.

W 1951r. powstała animowana adaptacja Walta Disneya, która spopularyzowała w Ameryce ikonę Alicji jako blondyneczki w białym fartuszku i niebieskiej sukience. Disney nawiązywał też do oryginalnych ilustracji Tenniela. Fabuła opierała się na obydwu książkach o Alicji.

Znane są filmowe adaptacje obydwóch części przygód Alicji z Johnnym Deppem w roli Kapelusznika (2010 i 2016).

Istnieje wiele dzieł, związanych w ten czy inny sposób z Alicją.... Książkami były inspirowane inne formy literackie, filmy, muzyka, malarstwo w wielu kulturach świata.

W Polsce, oprócz książek, ...

Powieść wywarła też wpływ na angielskie słownictwo.

Słowo Wonderland weszło na stałe do języka angielskiego jako cudowne, wymyślone miejsce, albo miejsce rzeczywiste, które ktoś odbiera jako coś cudownego, niby ze snu.

Down the Rabbit-Hole (W głąb króliczej nory), tytuł pierwszego rozdziału, stał się popularnym zwrotem, oznaczającym rzucenie się w wir przygody lub znalezienie się w surrealistycznej sytuacji. W grach komputerowych rabbit hole może oznaczać intro, wprowadzające gracza w świat danej gry.

Powieści Lewisa Carrolla o Alicji trudno sklasyfikować. Maciej Słomczyński w przedmowie w swoim tłumaczeniu książki pisze, że jest to zapewne jedyny wypadek w dziejach piśmiennictwa, gdzie jeden tekst zawiera dwie zupełnie różne książki: jedną dla dzieci i drugą dla bardzo dorosłych.

Obie książki, mieszające elementy baśniowe i realistyczne, pełne absurdu i groteski, zdobyły wielką popularność wśród dziecięcych i dorosłych czytelników. Opinia publiczna na przestrzeni lat oceniała je pozytywnie, mimo wielu krytycznych głosów dotyczących fabuły. Jednym z najbardziej znanych krytyków jest autor fantasy, Terry Pratchett, który otwarcie mówił o swojej niechęci do tej powieści.

W 1931r. Alicja... trafiła na listę książek zakazanych w chińskiej prowincji Hunan, ponieważ stwierdzono, że zwierzęta nie mogą mówić ludzkim głosem, a ludzie i zwierzęta nie powinni być sprowadzani do tego samego poziomu.

Krytycy zwracają uwagę także na podobieństwo, łączące doświadczenia zmiany kształtu i wielkości Alicji pod wpływem zjadania grzyba z odczuciami po zażyciu halucynogennych grzybów. Niektórzy sugerują nawet, że sam autor mógł napisać książkę, będąc pod wpływem popularnego wówczas opium.

Okultysta Aleister Crowley określał powieść jako wartościową dla tych, którzy znają Kabałę, Biblię, Kima Rudyarda Kiplinga i kilkadziesiąt innych książek, przez co w kręgach konserwatywnych bywa uważana za okultystyczną i deprawującą młodzież.

Dyskusje wzbudza także stosunek autora do małych dziewczynek. Kontrowersyjne wydają się organizowane przez niego wielkie kinderbale dla ponad setki małych dziewczynek, jak również utrzymywane z nimi przyjaźnie. Carroll domagał się od rodziców praw do fotografowania ich córek bez jakichkolwiek świadków. Nie ma dowodów, że miłość autora do dzieci nie była całkowicie platoniczna, nie znaleziono także żadnych niewłaściwych aluzji w jego książkach dla najmłodszych.

(Źródło: m.in. Wikipedia)


POCZYTAJ
POSŁUCHAJ

Lewis Carroll

Alicja w Krainie Czarów

(audiobook)

OBEJRZYJ

Alicja w Krainie Czarów

(film animowany, 1951)

OBEJRZYJ

Alicja w Krainie Czarów

(bajka animowana)

OBEJRZYJ

Alicja w Krainie Czarów

(musical, CEA - Filharmonia Gorzowska, 2015)

Kontakt

Szkoła Podstawowa im. Stanisława Broniewskiego "Orszy"

Wałdowo Szlacheckie 57

86-302 Grudziądz

woj. kujawsko - pomorskie