Szkoła Podstawowa im. Stanisława Broniewskiego "Orszy" w Wałdowie Szlacheckim

BIP FB Tarcza
Godło RP

Służę jak Orsza

Adam Mickiewicz - Dziady

Dziady to cykl dramatów romantycznych Adama Mickiewicza (1798-1855), publikowany w latach 1823-1860. Składają się na niego cztery luźno powiązane części:

Oprócz dramatów, w skład II części wchodzi wiersz Upiór, publikowany początkowo jako osobny utwór, zaś w skład III części rozległy Ustęp - epicki komentarz, ukazujący obraz carskiej Rosji, zakończony słynnym wierszem Do przyjaciół Moskali.

Elementem spajającym te części jest obrzęd dziadów - dokładnie przedstawiony w II części, wspominany przez Gustawa w IV części i odbywający się w scenie IX III części.

W utworze znajdują się liczne wątki autobiograficzne, zawarte są w nim idee romantyzmu, także polskiego, związanego z walką narodowowyzwoleńczą z rosyjskim zaborcą.

Dziady część II

II część Dziadów, chronologicznie pierwsza, powstawała w latach 1820-1821, w okresie wileńsko - kowieńskim życia Adama Mickiewicza - stąd określenie Dziady Wileńsko - Kowieńskie. Została opublikowana po raz pierwszy w II tomie Poezji. Utwór poprzedza balladowy wiersz Upiór.

Akcja toczy się w Dzień Zaduszny, w nocy, w kaplicy, gdzie zebrała się grupa ludzi z pobliskiej wioski. Trwa ludowy obrzęd Dziadów, któremu przewodniczy Guślarz. Zebrani wzywają kolejno dusze czyśćcowe, chcąc ulżyć im w cierpieniu. Na ich wezwanie przybywają trzy rodzaje duchów: lekkie, ciężkie i pośrednie.

Kiedy obrzęd dobiega końca, nieoczekiwanie zjawia się jednak kolejny duch, który nie reaguje na wezwania i przekleństwa Guślarza i reszty zgromadzonych. Duch ten zmierza w stronę jednej z wieśniaczek i wskazuje na swoje zranione serce. Chłopi wyprowadzają wieśniaczkę, a widmo podąża za nimi.

Zjawienie się tajemniczego ducha w pewien sposób tłumaczy wiersz Upiór, dołączony do Dziadów przez Mickiewicza. Tytułowy bohater tego utworu - postać o nieokreślonym statusie egzystencjalnym - nie żyje, ale i nie umarł ostatecznie, jest duchem skazanym za grzech (samobójstwo) na karę corocznego powtarzania swego cierpienia na świecie. Cierpienie to jest związane z nieszczęśliwą miłością i życiem wśród ludzi, którzy go nie rozumieją.

Dziady część IV

IV część Dziadów, chronologicznie druga, powstała w latach 1821-1822 i została opublikowana w II tomie Poezji. Wraz z częścią II jest nazywana Dziadami Wileńsko - Kowieńskimi. Jest to dramat o tematyce miłosnej, w którym głównym bohaterem jest nieszczęśliwy kochanek - Gustaw. Akcja utworu toczy się w Dzień Zaduszny, między godziną dziewiątą wieczorem a północą, natomiast miejscem akcji jest dom księdza, który w przeszłości był nauczycielem głównego bohatera.

Osobowość Gustawa została ukształtowana poprzez lekturę Nowej Heloizy Rousseau oraz Cierpień młodego Wertera Goethego. Utwory te uczyniły z niego indywidualistę, a nawet pchnęły go do samobójstwa. Kochanka głównego bohatera jest określana jako nadludzka dziewica, została bowiem uwznioślona i uświęcona. Jest dla niego przeznaczeniem i darem niemalże nadprzyrodzonym. Jednak od momentu poślubienia jej przez osobę bogatą i utytułowaną dla Gustawa rozpoczyna się godzina rozpaczy, przepełniona egzaltacją, miłosnym cierpieniem, udręką zazdrości. Cierpienie to zostało wyrażone językiem jak na owe czasy bardzo nowoczesnym. Ta część jest uważana przez badaczy m.in. za studium psychologiczne.

Ksiądz, słuchacz historii Gustawa, jest przez niego postrzegany za uosobienie racjonalizmu, zdrowego rozsądku i konformizmu. Potrafi posługiwać się tylko maksymami, powiedzeniami o charakterze popularnych porzekadeł, np. Pan Bóg daje, Pan Bóg bierze!, po smutkach wesele. Z kolei nieszczęśliwy kochanek reprezentuje romantyczny spirytualizm.

Dziady część III

III część Dziadów, ostatnia ukończona część dramatu, została napisana wiosną 1832r. i nazywana jest Dziadami Drezdeńskimi, co wiąże się to z pobytem Mickiewicza w Dreźnie. Tekst opublikowano po raz pierwszy w 1832r. jako IV tom Poezji w wydaniu zbiorowym oraz rok później w edycji osobnej. Przez badaczy ta część Dziadów jest uważana za arcydzieło polskiego dramatu romantycznego, m.in. ze względu na połączenie w jednym utworze problematyki polityczno - historycznej z metafizyczną.

Charakterystyczną cechą tego dramatu jest jego nieciągłość, fragmentaryczność i otwarta, swobodna kompozycja. Żaden z licznych wątków fabularnych nie został ukończony, losy bohaterów są niedopowiedziane, z wyjątkiem Doktora, który ginie od uderzenia piorunem. Do całego cyklu nawiązuje scena IX - obrzęd tytułowych Dziadów.

Mickiewicz poszukiwał nowej formy dramatu, odmiennego od konstrukcji utworów Szekspira, Calderona, Goethego czy Schillera. Entuzjastycznie przyjął pojawienie się dramatów Dittmera i Cavé pt. Les soirées de Nauilly, esquisse dramatiques et historiques (1827), w których dostrzegał nowatorstwo.

Plan historyczny utworu dzieli się na dwie części: jawną - oficjalny wymiar rzeczywistości - i ukrytą - martyrologia, spiski i walka narodowowyzwoleńcza. W części jawnej (Dom wiejski pode Lwowem, Salon Warszawski, Pan Senator) poeta staje się bezlitosnym analitykiem i krytycznym obserwatorem zaprezentowanej w utworze zbiorowości. Zbiorowość ta dzieli się na "lewą" i "prawą" stronę. W części ukrytej autor zawarł swoją drezdeńską koncepcję martyrologicznej historii Polski.

Jedną z cech charakterystycznych dla tej części Dziadów jest mesjanizm, polegający na eksploatowaniu analogii pomiędzy cierpieniem Jezusa a ofiarą Polaków, pozbawionych własnej państwowości i prześladowanych. Ofiara ta ma mieć, według Mickiewicza, charakter uniwersalny, stanowi bowiem powtórzenie odkupienia Chrystusa. Wyrazicielem takiej postawy w utworze jest Ks. Piotr, który posiada zdolność przewidywania przyszłości ("widzenia"). Jego przepowiednie mają charakter optymistyczny, chociaż ich treść jest bardzo nieprecyzyjna, np. liczba 44. Podjęto wiele różnych prób interpretacji tych wizji.

Przeciwieństwem ks. Piotra w utworze jest Konrad, którego cechuje indywidualizm, świadomość własnej wyjątkowości, a nawet duma urastająca do pychy. Źródło takiej postawy tkwi w przekonaniu, że jest wielkim poetą, dzięki czemu dysponuje wyjątkową mocą.

Ja czuję nieśmiertelność, nieśmiertelność tworzę,

Cóż Ty większego mogłeś zrobić - Boże?

(sc. II, w. 774-775).

Posiada zdolność do odczuwania bólu za cały naród polski. W tzw. Wielkiej Improwizacji podnosi bunt przeciwko Bogu, żądając od Niego władzy nad światem, aby urządzić go lepiej. Oskarża Boga w ten sposób o całe zło, a do tak gwałtownych żądań popycha Konrada odczuwanie cierpień własnego narodu.

Ja i ojczyzna to jedno.

Nazywam się Milijon - bo za milijony

Kocham i cierpię katusze.

(sc. II, w. 978-980)

Żąda od Stwórcy całkowitej kontroli nad ludźmi, dlatego też marzenie o szczęściu i pokoju na Ziemi nosi cechy tyranii. Jednak Konrad nie zostaje wyraźnie w utworze potępiony.

Dziady część I

I część Dziadów nie została ukończona ani wydana za życia artysty. Utwór powstawał prawdopodobnie na początku 1821r. Autorski tytuł brzmiał: Dziady. Widowisko. Po raz pierwszy do druku trafiła w wydanym w Paryżu w 1860r. podsumowaniu ważniejszych dzieł Mickiewicza. Zawiera zbiór niepowiązanych ze sobą scen.

I część Dziadów może być traktowana jako początek lub zakończenie cyklu.

W utworze pojawia się, podobnie jak w części II, postać Guślarza, opis obrzędu cmentarnego oraz Chór młodzieńców i Chór młodzieży. Część badaczy uważa, że te Chóry stanowią literacką kreację filomatów, z którymi Mickiewicz w okresie pisania utworu prowadził spór filozoficzno - światopoglądowy.

Historycy literatury nie potrafią odpowiedzieć na pytanie, dlaczego autor ani nie ukończył tej części Dziadów, ani nie zniszczył rękopisu. Niektórzy badacze utrzymują, że ten utwór jest ukończoną całością, złożoną z luźnych fragmentów.

Na podstawie Dziadów powstało ponad sto widowisk teatralnych i adaptacji telewizyjnych, m.in.:

Powstały również różne wersje dźwiękowe dramatu, m.in. trzy słuchowiska radiowe:

Filmowej adaptacji dramatu pt. Lawa. Opowieść o "Dziadach" Adama Mickiewicza dokonał w 1989r. znany polski pisarz i reżyser Tadeusz Konwicki, związany swoją twórczością z Wilnem i Wileńszczyzną. Tadeusz Konwicki wpadł na pomysł niesłychany. Fascynujący a zarazem zwariowany, karkołomny. - donosił w marcu 1988r. Tygodnik Kulturalny. Zresztą mało kto wówczas wierzył w powodzenie tak ryzykownego przedsięwzięcia, uważano je za czyste szaleństwo.

Tytuł Lawa jest odwołaniem do słów wypowiedzianych przez młodego patriotę Wysockiego w III części Dziadów, w scenie Salon Warszawski:

Nasz naród jak lawa,

Z wierzchu zimna i twarda, sucha i plugawa,

Lecz wewnętrznego ognia sto lat nie wyziębi;

Plwajmy na tę skorupę i zstąpmy do głębi.

(sc. VII, w. 1889-1992)

Słowa te są poetycką metaforą postaw charakterystycznych dla narodu polskiego w okresie zaborów. Jedna jego część, wywodząca się głównie z elit, to ugodowcy i oportuniści pogodzeni z rosyjską dominacją, służalcy cara i jego namiestników oraz zwykli zdrajcy: to właśnie zimna, plugawa skorupa. "Gorąca lawa" to większość Polaków - nastawionych patriotycznie, oczekujących wyzwolenia spod jarzma okupanta.

Film Tadeusza Konwickiego jest pierwszą adaptacją filmową Dziadów. Oprócz podjęcia wątków literackich, na czele z ideami romantycznymi i walką narodowowyzwoleńczą z rosyjskim zaborcą, reżyser wkomponował w strukturę filmu motywy związane z XX-wieczną historią Polski, czasami II wojny światowej oraz powojennymi - panorama Warszawy z Pałacem Kultury i Nauki, tłumy Polaków podczas spotkania z papieżem Janem Pawłem II. Pojawiają się też fragmenty Polskiej Kroniki Filmowej oraz filmu Lotna w reż. Andrzeja Wajdy. Scena początkowa została nakręcona 1 listopada 1988r., w dniu Wszystkich Świętych, na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

W zrealizowanej u schyłku komunizmu Lawie można doszukać się nawiązań do sytuacji Polski po II wojnie światowej i zależności od Związku Radzieckiego. Polska od pół wieku przedstawia z jednej strony widok tak ciągłego, niezmordowanego i nieubłaganego okrucieństwa tyranów, z drugiej tak nieograniczonego poświęcenia się ludu i tak uporczywej wytrwałości jakich nie było przykładu od czasu prześladowania chrześcijaństwa - te użyte na początku filmu słowa odnosił Mickiewicz do czasów rozbiorów, u Konwickiego zyskały jednak nowe znaczenie.

Nie zależy mi na tym, aby na nowo uaktywniać to wszystko, co niesie nasza tradycja romantyczna. Ale nie chciałbym jej dezawuować. (...) Ekranizacja "Dziadów", na którą czeka się u nas od dawna, powinna, jeśli to możliwe, przedstawić nasz portret duchowy. Albo lepiej: powinna być testem, który wykaże, jak wyglądamy, kim naprawdę jesteśmy - mówił Konwicki po nakręceniu filmu.

W roli Konrada-Gustawa, głównej postaci dramatu Mickiewicza, reżyser obsadził dwóch aktorów. Młodego konspiratora, uwięzionego za walkę o wolność Ojczyzny zagrał Artur Żmijewski, wówczas student warszawskiej PWST. Gustaw Holoubek pokazał Konrada jako dojrzałego poetę, mędrca wadzącego się z Bogiem, profetyka świadomego przyszłych losów Polski. Przejmujący, teatralny w formie monolog Holoubka w Wielkiej Improwizacji przeszedł do historii polskiego aktorstwa.

Z wypowiedzi Konwickiego wynika, że w granej przez Gustawa Holoubka tajemniczej postaci w czamarze i czarnej pelerynie widział on samego Mickiewicza, symbolicznie powracającego do Wilna.

Będzie użyta forma, do której jestem przywiązany i którą stale - jak gdyby podświadomie - stosuję. A więc duchowa wycieczka do kraju rodzinnego. Będzie to powrót Mickiewicza - jako upiora czy po prostu jako człowieka nie mogącego zasnąć w Paryżu - na Litwę.

Nastrój filmu podkreśla nie tylko sceneria, np. obrzęd przywoływania duchów rozgrywa się na cmentarzu, ale też muzyka Zygmunta Koniecznego, nagrana przez orkiestrę i chór Filharmonii Łódzkiej.

Plenerami były Wilno (Góra Trzykrzyska, bazylika archikatedralna, widok na kościół św. Anny i Bernardynów, klasztor Bazylianów, Ostra Brama, Cmentarz Na Rossie, Dziedziniec Wielki Uniwersytetu Wileńskiego i dziedziniec alumnatu, podwórze domu Adama Mickiewicza), Warszawa (m. in. Powązki, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie w Pałacu Raczyńskich przy ul. Długiej, Fort Włodzimierski, Zamek Królewski), Piotrków Trybunalski oraz Mała Wieś (ośrodek Urzędu Rady Ministrów).

Prapremiera filmu odbyła się w Moskwie, w miesiąc po pierwszych, częściowo wolnych wyborach parlamentarnych w powojennej Polsce. Polska premiera odbyła się 6 listopada 1989r. Film stał się wydarzeniem w świecie artystycznym, zdobył wiele nagród. Jeszcze w tym samym roku na moskiewskim festiwalu został wyróżniony Nagrodą Międzynarodowej Federacji Dyskusyjnych Klubów Filmowych. Rok później na XV Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych Tadeusz Konwicki odbierał specjalną nagrodę jury za twórczą interpretację Dziadów.

Lawa. Opowieść o "Dziadach" Adama Mickiewicza jest ostatnim filmem Tadeusza Konwickiego.

Siłą rzeczy już sama konstrukcja filmu kłóci się z wymogami hollywoodzkiego kina. A do tego jest to mówione wierszem. Wiersz - w wykonaniu moich aktorów - stanowi chyba podstawową wartość "Dziadów", poza znaczeniem tekstu i jego pierwiastkami racjonalnymi. (...) Dopiero w trakcie realizacji zobaczyłem, że robię rzecz skazaną z góry na ograniczony odbiór. Oczywiście, to nigdy by mnie nie powstrzymało przed realizacją. Czułem wewnętrzny przymus, żeby to robić i pożegnać się w ten sposób z kinem - mówił reżyser w 1989r.

Austriacki filozof, pisarz i poeta Siegfried Lipiner, na zlecenie polskiego arystokraty hrabiego Karola Lanckorońskiego, dokonał przekładu Dziadów na język niemiecki, który ukazał się drukiem w 1887r. w Lipsku pod tytułem Święto zmarłych, Uroczystość żałobna (oryg. Todtenfeier). Kompozytor Gustav Mahler "czekał" na ten tekst. Na karcie tytułowej utworu, który zaczął komponować, dał taki właśnie tytuł Todtenfeier. W zamyśle kompozytora był to poemat symfoniczny. Po śmierci niemieckiego dyrygenta, pianisty i kompozytora okresu romantyzmu Hansa von Bülowa Mahler zmienił koncepcję dzieła i tak powstała II Symfonia c-moll "Zmartwychwstanie". Todtenfeier stał się pierwszą częścią II Symfonii. Mahler oddzielił wyraźnie I część symfonii od pozostałych ogniw, żądając w partyturze "przynajmniej pięciominutowej przerwy".

Fragment z Dziadów Adama Mickiewicza ukazał się również w grze komputerowej Wiedźmin 3: Dziki Gon firmy CD Projekt RED w zadaniu pobocznym o tytule Dziady.

(Źródła: m.in. Wikipedia, Encyklopedia Teatru Polskiego, FilmPolski)


POCZYTAJ
POSŁUCHAJ

Dziady

(słuchowisko radiowe, 1955)

POSŁUCHAJ

Dziady, część IV

(słuchowisko radiowe, 1974)

POSŁUCHAJ

Dziady, część III

(słuchowisko radiowe, 1974)

OBEJRZYJ

Dziady

(Teatr Telewizji, 1983)

OBEJRZYJ

Lawa. Opowieść o "Dziadach" Adama Mickiewicza

(film, 1989)

Kontakt

Szkoła Podstawowa im. Stanisława Broniewskiego "Orszy"

Wałdowo Szlacheckie 57

86-302 Grudziądz

woj. kujawsko - pomorskie